XI.
Project Gutenberg EPUB3 edition
Rhys, John, Sir
Daw dial,
ymgynefinasant a hi nes eu bod yn barod i gredu na fuasai dim yn dyfod o’r bygythiad byth.
Yr oeđ etifeđ Pantannas yn caru a merch i dirfeđiannyđ cymydogaethol a breswyliai mewn tyđyn o’r enw Pen Craig Daf. Yr oeđ priodas y par dedwyđ i gymeryd ỻe yn mhen ychydig wythnosau ac ymđangosai rhieni y cwpl ieuanc yn hynod o fođlon i’r ymuniad teuluol ag oeđ ar gymeryd ỻe.
Yr oeđ yn amser y Nadolig—a thalođ y đarpar wraig ieuanc ymweliad a theulu ei darpar wr, ac yr oeđ yno wleđ o wyđ rostiedig yn baratoedig gogyfer a’r achlysur.
Eisteđai y cwmni ođeutu y tan i adrođ rhyw chwedlau difyrrus er mwyn pasio yr amser, pryd y cawsant eu dychrynu yn fawr gan lais treiđgar yn dyrchafu megis o wely yr afon yn gwaeđi
Daeth amser ymdïal.
Aethant oỻ aỻan i wrando a glywent y ỻeferyđ eilwaith, ond nid oeđ dim i’w glywed ond brochus drwst y dwfr wrth raiadru dros glogwyni aruthrol y cerwyni. Ond ni chawsant aros i wrando yn hir iawn cyn iđynt glywed yr un ỻeferyđ eilwaith yn dyrchafu i fyny yn uwch na swn y dwfr pan yn bwrlymu dros ysgwyđau y graig, ac yn gwaeđi,
Daeth yr amser.
Nis gaỻent đyfalu beth yr oeđ yn ei arwyđo, a chymaint ydoeđ eu braw a’u syndod fel nad aỻent lefaru yr un gair a’u gilyđ. Yn mhen ennyd dychwelasant i’r ty a chyn iđynt eisteđ credent yn đios fod yr adeilad yn cael ei ysgwyd iđ ei sylfeini gan ryw dwrf y tu aỻan. Pan yr oeđ yr oỻ wedi cael eu parlysio gan fraw, wele fenyw fechan yn gwneuthur ei hymđangosiad ar y bwrđ o’u blaen, yr hwn oeđ yn sefyỻ yn agos i’r ffenestr.
‘Beth yr wyt yn ei geisio yma, y peth bychan hagr?’ holai un o’r gwyđfodolion.
‘Nid oes gennyf unrhyw neges a thi, y gwr hir dafod,’ oeđ atebiad y fenyw fechan. ‘Ond yr wyf wedi cael fy anfon yma i adrođ rhyw bethau ag syđ ar đigwyđ i’r teulu hwn, a theulu araỻ o’r gymydogaeth ag a đichon fod o đyđordeb iđynt, ond gan i mi đerbyn y fath sarhad ođiar law y gwr du ag syđ yn eisteđ yn y cornel, ni fyđ i mi godi y ỻen ag oeđ yn cuđio y dyfodol aỻan o’u golwg.’
‘Atolwg os oes yn dy feđiant ryw wybodaeth parth dyfodol rhai o honom ag a fyđai yn đyđorol i ni gael ei glywed, dwg hi aỻan,’ ebai un araỻ o’r gwyđfodolion.
‘Na wnaf, ond yn unig hysbysu, fod calon gwyryf fel ỻong ar y traeth yn methu cyrraeđ y porthlad oherwyđ digalondid y pilot.’
A chyda ei bod yn ỻefaru y gair diweđaf diflannođ o’u gwyđ, na wyđai neb i ba le na pha fođ!
Drwy ystod ci hymweliad hi, peidiođ y waeđ a godasai o’r afon, ond yn fuan ar ol iđi điflannu, dechreuođ eilwaith a chyhoeđi
Daeth amser dial,
ac ni pheidiođ am hir amser. Yr oeđ y cynuỻiad wedi cael eu međiannu a gormod o fraw i fedru ỻefaru yr un gair, ac yr oeđ ỻen o bruđder yn daenedig dros wyneb pob un o honynt. Daeth amser iđynt i ymwahanu, ac aeth Rhyđerch y mab i hebrwng Gwerfyl ei gariadferch tua Phen Craig Daf, o ba siwrnai ni đychwelođ byth.
Cyn ymadael a’i fun dywedir iđynt dyngu bythol ffyđlondeb i’w gilyđ, pe heb weled y naiỻ y ỻaỻ byth ond hynny, ac nad oeđ dim a aỻai beri iđynt anghofio eu gilyđ.
Mae yn debygol i’r ỻanc Rhyđerch pan yn dychwelyd gartref gael ei hun ođifewn i un o gylchoeđ Bendith y Mamau, ac yna iđynt ei hud-đenu i mewn i un o’u hogofau yn Nharren y Cigfrain, ac yno y bu.
Y mae yn ỻawn bryd i ni droi ein gwynebau yn ol tua Phantannas a Phen Craig Daf. Yr oeđ rhieni y bachgen anffodus yn mron gwaỻgofi. Nid oeđ ganđynt yr un drychfeđwl i ba le i fyned i chwilio am dano, ac er chwilio yn mhob man a phob ỻe methwyd yn glir a dyfod o hyd iđo, na chael gair o’i hanes.
Ychydig i fyny yn y cwm mewn ogof danđaearol trigfannai hen feudwy oedrannus, yr hwn hefyd a ystyrrid yn đewin, o’r enw Gweiryđ. Aethant yn mhen ychydig wythnosau i ofyn iđo ef, a fedrai rođi iđynt ryw wybodaeth parthed i’w mab coỻedig—ond i ychydig bwrpas. Ni wnaeth yr hyn a adrođođ hwnnw wrthynt ond dyfnhau y clwyf a rhoi golwg fwy anobeithiol fyth ar yr amgylchiad. Ar ol iđynt ei hysbysu ynghylch ymđangosiad y fenyw fechan ynghyd a’r ỻais wylofus a glywsent yn dyrchafu o’r afon y nos yr aeth ar goỻ, hysbysođ efe iđynt mai y farn fygythiedig ar y teulu gan Fendith y Mamau oeđ wedi gođiweđid y ỻanc, ac nad oeđ o un diben iđynt feđwl cael ei weled byth mwyach! Ond feaỻai y gwnelai ei ymđangosiad yn mhen oesau, ond đim yn eu hamser hwy.
Pasiai yr amser heibio, a chwyđođ yr wythnosau i fisoeđ, a’r misoeđ i flynyđoeđ, a chasglwyd tad a mam Rhyđerch at eu tadau. Yr oeđ y ỻe o hyd yn parhau yr un, ond y preswylwyr yn newid yn barhaus, ac yr oeđ yr adgofion am ei goỻedigaeth yn darfod yn gyflym, ond er hynny yr oeđ un yn disgwyl ei đychweliad yn ol yn barhaus, ac yn gobeithio megis yn erbyn gobaith am gael ei weled eilwaith. Bob boreu gyda bod dorau y wawr yn ymagor dros gaerog fynyđoeđ y dwyrain gwelid hi bob tywyđ yn rhedeg i ben bryn bychan, a chyda ỻygaid yn orlawn o đagrau hiraethlon syỻai i bob cyfeiriad i edrych a ganfyđai ryw argoel fod ei hanwylyd yn dychwelyd; ond i đim pwrpas. Canol dyđ gwelid hi eilwaith yn yr un man, a phan ymgoỻai yr haul fel pelen eiriasgoch o dân dros y terfyngylch, yr oeđ hi yno.
Edrychai nes yn agos bod yn đaỻ, ac wylai ei henaid aỻan o đyđ i đyđ ar ol anwylđyn ei chalon. O’r diweđ aeth y rhai syđ yn edrych drwy y ffenestri i omeđ eu gwasanaeth iđi, ac yr oeđ y pren almon yn coroni ei phen a’i flagur gwyryfol, ond parhai hi i edrych, ond nid oeđ neb yn dod. Yn ỻawn o đyđiau ac yn aeđfed i’r beđ rhođwyd terfyn ar ei hoỻ obeithion a’i disgwyliadau gan angeu, a chludwyd ei gweđiỻion marwol i fynwent hen Gapel y Fan.
Pasiai blynyđoeđ heibio fel mwg, ac oesau fel cysgodion y boreu, ac nid oeđ neb yn fyw ag oeđ yn cofio Rhyđerch, ond adrođid ei goỻiad disymwyth yn aml. Dylasem fynegu na welwyd yr un o Fendith y Mamau ođeutu y gymydogaeth wedi ei goỻiad, a pheidiođ sain eu cerđoriaeth o’r nos honno aỻan.
Yr oeđ Rhyđerch wedi cael ei hud-đenu i fyned gyda Bendith y Mamau—ac aethant ag ef i ffwrđ i’w hogof. Ar ol iđo aros yno dros ychydig o điwrnodau fel y tybiai, gofynnođ am ganiatad i đychwelyd, yr hyn a rwyđ ganiatawyd iđo gan y brenin. Daeth aỻan o’r ogof, ac yr oeđ yn ganol dyđ braf, a’r haul yn ỻewyrchu ođiar fynwes ffurfafen đigwmwl. Cerđođ yn mlaen o Darren y Cigfrain hyd nes iđo đyfod i olwg Capel y Fan, ond gymaint oeđ ei syndod pan y gwelođ nad oeđ yr un capel yno! Pa le yr oeđ wedi bod, a pha faint o amser? Gyda theimladau cymysgedig cyfeiriođ ei gamrau tua Phen Craig Daf, cartref-le ei anwylyd, ond nid oeđ hi yno, ac nid oeđ yn adwaen yr un dyn ag oeđ yno chwaith. Ni fedrai gael gair o hanes ei gariad a chymerođ y rhai a breswylient yno mai gwaỻgofđyn ydoeđ.
Prysurođ eilwaith tua Phantannas, ac yr oeđ ei syndod yn fwy fyth yno! Nid oeđ yn adwaen yr un o honynt, ac ni wyđent hwythau đim am dano yntau. O’r diweđ daeth gwr y ty i fewn, ac yr oeđ hwnnw yn cofio clywed ei dad cu yn adrođ am lanc ag oeđ wedi myned yn đisymwyth i goỻ er ys peth cannoeđ o flynyđoeđ yn ol, ond na wyđai neb i ba le. Rywfođ neu gilyđ tarawođ gwr y tŷ ei ffon yn erbyn Rhyđerch, pa un a điflannođ mewn cawod o lwch, ac ni chlywyd air o son beth đaeth o hono mwyach.
‘In one of the centuries gone by, there lived a husbandman on the farm of Pantannas; and at that time the fairies used to pay frequent visits to several of the fields which belonged to him. He cherished in his bosom a considerable hatred for the “noisy, boisterous, and pernicious tribe,” as he called them, and often did he long to be able to discover some way to rid the place of them. At last he was told by an old witch that the way to get rid of them was easy enough, and that she would tell him how to attain what he so greatly wished, if he gave her one evening’s milking37 on his farm, and one morning’s. He agreed to her conditions, and from her he received advice, which was to the effect that he was to plough all the fields where they had their favourite resorts, and that, if they found the green sward gone, they would take offence, and never return to trouble him with their visits to the spot.
‘The husbandman followed the advice to the letter, and his work was crowned with success. Not a single one of them was now to be seen about the fields, and, instead of the sound of their sweet music, which used to be always heard rising from the Coarse Meadow Land, the most complete silence now reigned over their favourite resort.
‘He sowed his land with wheat and other grain; the verdant spring had now thrust winter off its throne, and the fields appeared splendid in their vernal and green livery.
‘But one evening, when the sun had retired to the chambers of the west, and when the farmer of Pantannas was returning home, he was met by a diminutive being in the shape of a man, with a red coat on. When he had come right up to him, he unsheathed his little sword, and, directing the point towards the farmer, he said:—
Vengeance cometh,
Fast it approacheth.
‘The farmer tried to laugh, but there was something in the surly and stern looks of the little fellow which made him feel exceedingly uncomfortable.
‘A few nights afterwards, as the family were retiring to rest, they were very greatly frightened by a noise, as though the house was falling to pieces; and, immediately after the noise, they heard a voice uttering loudly the threatening words—and nothing more:—
Vengeance cometh.
‘When, however, the corn was reaped and ready to be carried to the barn, it was, all of a sudden, burnt up one night, so that neither an ear nor a straw of it could be found anywhere in the fields; and now nobody could have set the corn on fire but the fairies.
‘As one may naturally suppose, the farmer felt very much on account of this event, and he regretted in his heart having done according to the witch’s direction, and having thereby brought upon him the anger and hatred of the fairies.
‘The day after the night of the burning of the corn, as he was surveying the destruction caused by the fire, behold the little fellow, who had met him a few days before, met him again, and, with a challenging glance, he pointed his sword towards him, saying:—
It but beginneth.
The farmer’s face turned as white as marble, and he stood calling the little fellow to come back; but the dwarf proved very unyielding and reluctant to turn to him; but, after long entreaty, he turned back, asking the farmer, in a surly tone, what he wanted, when he was told by the latter that he was quite willing to allow the fields, in which their favourite resorts had been, to grow again into a green sward, and to let them frequent them as often as they wished, provided they would no further wreak their anger on him.